Upplýsingar um veggöng

Írafossstöð

Staðsetning og tilgangur

Írafossstöð er í Soginu í Grímsnesi og nýtir fall tveggja neðstu fossa árinnar, Írafoss og Kistufoss, samtals um 38 m. Stöðin var önnur virkjunin sem reist var í Soginu, á eftir Ljósafossstöð, og var byggð til að mæta ört vaxandi raforkuþörf Reykjavíkur og Suðvesturlands eftir stríð.

Forsaga og aðdragandi

Sogsstöðvarnar voru reistar af Reykjavíkurbæ og ríkinu um miðja 20. öld. Þegar ráðist var í virkjun Írafoss var í fyrsta sinn á Íslandi ákveðið að grafa stöðvarhúsið í berg — Írafossstöð varð þar með fyrsta neðanjarðarvirkjun landsins og markaði upphaf bergvinnslutækni í íslenskri virkjanagerð.

Framkvæmdin

Inntaksmannvirki standa á austurbakka Sogsins og þaðan liggja brött þrýstigöng niður í stöðvarhúsið í berginu. Frá stöðinni voru sprengd um 650 m löng frárennslisgöng með tiltölulega litlum halla undir árfarveginum sjálfum og koma þau upp á vesturbakkanum neðan við Kistufoss. Gangagerð af þessu tagi var nýlunda hér á landi og lagði grunn að þeirri þekkingu sem síðar nýttist í stærri neðanjarðarvirkjunum.

Rekstur, endurbætur og staða í dag

Stöðin var gangsett 1953 með tveimur 15,5 MW vélasamstæðum og var þriðju vélinni bætt við síðar. Írafossstöð var stærsta virkjun landsins þar til Búrfellsvirkjun kom til sögunnar. Hún er nú hluti af aflstöðvakerfi Landsvirkjunar og er enn í fullum rekstri.

Þýðing verkefnisins

Fyrir jarðgangasöguna er Írafossstöð tímamótaverk: fyrsta stöðvarhús landsins í bergi og fyrstu meiri háttar vatnsvegagöng sem grafin voru undir á á Íslandi. Reynslan af verkinu sýndi að íslenskt berg gat borið stór neðanjarðarmannvirki og ruddi brautina fyrir virkjanir á borð við Búrfell, Blöndu og Kárahnjúka.